Arsen, ołów i kadm na hałdzie Pokój I. Radni żądają pełnych badań

Na hałdzie Pokój I zakończyły się prace związane z gaszeniem, ale sprawa nie zeszła z miejskiej agendy. Wyniki badań wskazały na przekroczenia stężeń arsenu, ołowiu, kadmu i cynku, a wokół zwałowiska wciąż brakuje pełnej odpowiedzi na pytanie o skalę zagrożenia. Podczas nadzwyczajnej sesji Rady Miasta Ruda Śląska radni jednogłośnie poparli apel o kolejne analizy, zabezpieczenie terenu i wyjaśnienie odpowiedzialności za stan hałdy.

• Gaszenie hałdy zakończyło jeden problem, ale ujawniło następny
• Pomiary pyłu i gruntu wskazały obszary wymagające sprawdzenia
• Ogródki działkowe i garaże znalazły się w centrum sporu
• Radni chcą badań, zabezpieczeń i wyjaśnienia odpowiedzialności

Gaszenie hałdy zakończyło jeden problem, ale ujawniło następny

Historia obecnych działań zaczęła się od ognisk zapożarowania. W 2023 roku władze Rudy Śląskiej wydały Spółce Restrukturyzacji Kopalń decyzję nakazującą ugaszenie hałdy Pokój. Sprawa została jednak zaskarżona przez spółdzielnię mieszkaniową, która uznała, że trzyletni termin na wykonanie prac jest zbyt długi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję i wskazało, że postępowanie powinien prowadzić Prezydent Miasta Gliwice, ponieważ Ruda Śląska jest właścicielem gruntów położonych w sąsiedztwie zwałowiska.

Rok później SRK wystąpiła o wydanie decyzji rekultywacyjnej. Było to potrzebne między innymi z powodu kolejnych ognisk zapożarowania oraz możliwości ubiegania się o środki z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Władze miasta wskazywały, że wybrany sposób rekultywacji powinien jednocześnie ograniczyć uciążliwości dla mieszkańców i zabezpieczyć teren.

„Mielibyśmy wówczas do czynienia z wypalonym, ale wciąż miejscami płonącym zwałowiskiem” – mówiła prof. dr hab. Marta Pogrzeba, dyrektor Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych.

Ekspertka zwracała uwagę, że przy bardzo wysokiej temperaturze z płonącej skały mogłyby uwalniać się do powietrza metale, ich tlenki oraz ciężkie węglowodory aromatyczne. Gaszenie hałdy ograniczyło więc ryzyko związane z ogniem, ale nie zakończyło postępowania dotyczącego pozostałych zanieczyszczeń.

Pomiary pyłu i gruntu wskazały obszary wymagające sprawdzenia

Podczas robót mieszkańcy zgłaszali zapylenie. Władze Rudy Śląskiej zwracały się do SRK o wcześniejsze informowanie o intensywnych pracach, aby można było przekazywać ostrzeżenia i zalecenia dotyczące ograniczenia kontaktu z pyłem.

We wrześniu 2025 roku w pobliżu hałdy pojawiły się trzy dodatkowe czujniki PM10 i PM2,5. Jeden zamontowano na budynku Szkoły Podstawowej nr 16 im. Janusza Korczaka. Dane z urządzeń są dostępne na stronie internetowej miasta. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska dwukrotnie prowadził też pomiary powietrza z użyciem ambulansu pomiarowego – najpierw w lutym i marcu 2025 roku, a następnie w kwietniu i maju 2026 roku. Sprawdzano również opad pyłu i jego skład.

Największe pytania pojawiły się po analizie próbek gruntu przedstawionych przez SRK. Badania wykazały przekroczenia dopuszczalnych stężeń arsenu, ołowiu, kadmu i cynku, a także obecność innych substancji. Sam wynik nie przesądza jeszcze, w jakim stopniu zanieczyszczenia przedostają się na sąsiednie działki. Do tego potrzebne są badania terenów poza samą hałdą oraz ocena lokalnego tła geochemicznego.

Prezes SRK Jarosław Wieszołek przestrzegał podczas sesji przed przypisywaniem wszystkich zanieczyszczeń jednemu obiektowi bez uwzględnienia przemysłowej historii Rudy Śląskiej.

„Nie szukajmy jednego winnego tam, gdzie mamy do czynienia z dziedzictwem dwóch stuleci przemysłu” – apelował Jarosław Wieszołek, prezes Spółki Restrukturyzacji Kopalń.

W lipcu 2026 roku SRK złożyła również wniosek o zmianę przeznaczenia części działek obejmujących hałdę w projekcie planu ogólnego. Tereny oznaczone jako strefa otwarta oraz strefa zieleni i rekreacji miały zostać zakwalifikowane jako strefa gospodarcza. Wniosek nie został uwzględniony. Wiceprezydent Rudy Śląskiej Jacek Morek podkreślał, że zapis planistyczny nie zmienia rzeczywistego stanu gruntu ani nie usuwa znajdujących się w nim substancji szkodliwych.

Ogródki działkowe i garaże znalazły się w centrum sporu

14 września 2026 roku władze Rudy Śląskiej zwróciły się do SRK o przeprowadzenie dodatkowych badań. Chodziło przede wszystkim o ogródki działkowe sąsiadujące z hałdą oraz możliwość przenoszenia zanieczyszczeń wraz z wodami odciekowymi. Spółka nie uznała, że istnieją podstawy do wykonania takich analiz.

Inne stanowisko zajęła Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. W piśmie z 5 października 2026 roku RDOŚ uznała za zasadne przeprowadzenie przez SRK kompleksowych badań i przygotowanie ekspertyzy dotyczącej oddziaływania hałdy na sąsiednie tereny, szczególnie ogródki działkowe.

To właśnie dlatego władze miasta przygotowują zalecenia dla działkowców oraz osób korzystających z garaży położonych przy hałdzie. Mają one obejmować ograniczenie spożywania warzyw korzeniowych uprawianych bezpośrednio w gruncie oraz korzystania z garaży wyłącznie w sytuacjach związanych z koniecznym wjazdem i wyjazdem. Do czasu uzyskania pełniejszych wyników mieszkańcy tych terenów powinni traktować takie zalecenia jako środek ostrożności, a nie jako potwierdzenie, że doszło do konkretnego przypadku zatrucia.

Samorząd oczekuje od SRK także harmonogramu dalszych prac naprawczych na obszarze A oraz wykonania ekranu izolacyjnego u podnóża hałdy. Taka konstrukcja miałaby ograniczyć ryzyko przemieszczania się zanieczyszczeń wraz z wodami odciekowymi.

Kwestia zdrowia mieszkańców była osobnym tematem sesji. Publiczne placówki ochrony zdrowia nie zgłosiły przypadków badań wskazujących na podwyższone stężenia ołowiu i kadmu ani chorób przypisanych narażeniu na pył zawierający te metale. Informacje z placówek niepublicznych przekazał Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Rudzie Śląskiej.

Rozmowy ze Śląskim Uniwersytetem Medycznym w Katowicach mają pomóc ustalić, czy potrzebne są kolejne działania medyczne. Dr hab. n. o zdrowiu Agata Piekut zwracała uwagę, że badanie poziomu ołowiu we krwi może potwierdzić narażenie organizmu, ale nie wskaże automatycznie jego źródła. Jej zdaniem większe znaczenie powinny mieć profilaktyka i edukacja obejmujące wszystkich mieszkańców narażonych na kontakt z substancjami szkodliwymi.

Wrześniowy przelot drona z kamerą termowizyjną nie wykazał oznak zapożarowania po pracach zakończonych przez SRK w czerwcu. Ten wynik ogranicza obawy związane z ogniem, ale nie rozstrzyga sprawy zanieczyszczeń gruntu ani ich możliwego przemieszczania się poza hałdę.

Radni chcą badań, zabezpieczeń i wyjaśnienia odpowiedzialności

Samorząd zwrócił się do Prokuratury Rejonowej w Rudzie Śląskiej o ocenę prawnokarną sprawy. Powodem było stwierdzenie, że na teren zapożarowanej hałdy nawieziono materiały pohutnicze zawierające metale ciężkie. Zastrzeżenia dotyczące realizacji obowiązków środowiskowych przekazano również Wojewodzie Śląskiemu, a kopie pism trafiły do Ministerstwa Energii oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska.

Podczas sesji prezydent Rudy Śląskiej Michał Pierończyk wskazywał, że dalsze decyzje powinny wynikać z pełnych badań, a nie z pojedynczych pomiarów. Miasto oczekuje od SRK przede wszystkim analiz terenów sąsiednich, oceny wpływu hałdy na ogródki działkowe, planu prac naprawczych i wykonania zabezpieczenia u jej podnóża.

„Priorytetem pozostają bezpieczeństwo i zdrowie mieszkańców” – powiedział Michał Pierończyk, prezydent Rudy Śląskiej.

Radni jednogłośnie przyjęli apel skierowany między innymi do SRK, władz miasta, Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach i Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Katowicach. Dokument zakłada pilne działania na rzecz bezpieczeństwa środowiskowego i skutecznej rekultywacji hałdy Pokój I.

Dla mieszkańców najważniejsze będą teraz trzy odpowiedzi: czy zanieczyszczenia wychodzą poza teren hałdy, czy mogą być przenoszone przez wody odciekowe oraz jakie działania naprawcze trzeba wykonać. Bez badań ogródków działkowych i innych sąsiednich terenów nie da się rzetelnie ocenić rzeczywistego zasięgu problemu.

na podstawie: UM Ruda Śląska.